LITTERARIA: Pawel Jedrzejko's Academic Home Page

Paweł Jędrzejko

Melville w kontekstach
czyli prolegomena do studiów melvillistycznych
(Kierunki badań-Biografia-Kultura)

bananaart.pl/exmachina/m-studio
sosnowiec-katowice-zabrze 2007

Kliknij w okładkę - próbki stron/click cover for page samples

streszczenie -- summary -- Zusammenfassung

Paweł Jędrzejko
Melville w kontekstach
czyli prolegomena do studiów melvillistycznych
(Kierunki badań-Biografia-Kultura)
bananaart.pl/exmachina/m-studio
sosnowiec-katowice-zabrze 2007
wybierz księgarnię

Czytelnik książki dowie się:

W jakich kierunkach rozwinęły się badania nad Hermanem Melvillem i jakie prace stanowić mogą kanon melvillistyki światowej;
Jak kształtowały się relacje rodzinne pisarza, jak przebiegała jego edukacja i jakie morskie doświadczenia stały się jego udziałem w okresie poprzedzającym jego karierę literacką;
Jak rozwijała się Ameryka i kultura amerykańska między rokiem 1819 a 1891?
W jaki sposób Melville i jego dzieła wpisywały się dotąd w przestrzeń polskiej kultury literackiej i jaki jest obecny stan badań nad pisarzem w Polsce

Streszczenie

Impulsem do napisania tej książki było nieco zaskakujące odkrycie, wynikłe z bibliograficznej kwerendy. O ile literaturoznawstwo światowe (amerykańskie, zachodnioeuropejskie, australijskie, a nawet dalekowschodnie) owocuje już od lat dwudziestych ubiegłego wieku książkami poświęconymi twórczości i biografii Hermana Melville’a – dziewiętnastowiecznego twórcy o elementarnym dla kultury Zachodu znaczeniu – w Polsce nie powstało do tej pory poważniejsze opracowanie na jego temat. Mimo że kilka dzieł autora Moby Dicka znanych jest w naszym kraju od ponad stu lat, nie powstała jeszcze melvillistyczna monografia podejmująca fenomen jego twórczości, nie ukazała się poważna biografia pisarza, nie powstał nawet projekt dokonania przekładów wszystkich jego dzieł.

Wyjaśnienie czy komentowanie takiego stanu rzeczy – choć z pewnością byłoby zadaniem interesującym – nie jest jednak moim celem. Pisząc tę pracę, żywiłem nadzieję, że zaproponowany tu ogląd może dostarczyć inspiracji badawczych – i w ten sposób przyczynić się do uzupełnienia wyraźnej luki w rodzimej bibliografii naukowej. Niniejsze Prolegomena z założenia pełnią więc wobec nauki rolę służebną. Książka ta bowiem, ilustrując mój własny pogląd na twórczość Hermana Melville’a, zbiera i przedstawia informacje zaczerpnięte z badań wielu innych melvillistów – literaturoznawców, biografów, historyków, których prace albo nie są w Polsce znane, albo znane są jedynie wąskiej grupie filologów-amerykanistów. Jednak, poza nielicznymi wyjątkami, nawet oni (jak można wnioskować na podstawie stanu polskich studiów melvillistycznych) rzadko umieszczają twórczość pisarza w centrum swoich zainteresowań.

Choć dziś dostępność literatury jest zupełnie inna niż jeszcze kilkanaście lat temu, zasada błędnego koła wydaje się pozostawać w mocy: zauważalny cały czas brak przekładów opracowań melvillistycznych i skąpy zasób tekstów z tej dziedziny w Polsce wynika z niedostatecznie rozbudzonego zainteresowania pisarzem, to zaś może być skutkiem braku przekładów większości dzieł Melville’a i ograniczonej liczby polskojęzycznych tekstów oferujących informacje na jego temat. Uzupełnianie polskich studiów nad literaturą powszechną o studia poświęcone Hermanowi Melville’owi zdaje się więc uzasadnione: niniejsza książka może stymulować zainteresowanie pisarzem, wpisując się w ten sposób w kontekst innych działań zorientowanych na ten sam cel. Wśród nich należy wymienić: organizację konferencji melvillistycznych i przeglądów filmów opartych na biografii Melville’a lub jego powieściach, tworzenie tematycznych stron internetowych oraz budowanie łatwo dostępnych źródeł wiedzy na jego temat. Tworzyć je można poprzez publikowanie polskojęzycznych prac poświęconych pisarzowi oraz przekładów opracowań autorstwa specjalistów spoza Polski, a także rozwijanie programów poświęconych Melville’owi monograficznych kursów akademickich.

Przedstawione tu opracowanie, syntetyzujące wyniki badań nad życiem i twórczością Melville’a, wychodzi naprzeciw zapotrzebowaniu na rzetelną informację. Prolegomena niniejsze nie zastępują jednak innych prac, lecz – zgodnie z tytułem – oferują czytelnikowi wygodny punkt wyjścia dla dalszych, dogłębniejszych poszukiwań i ułatwiają poruszanie się w przestrzeni istniejących już podejść i kierunków w tej dziedzinie. Potencjalnymi adresatami niniejszej książki są więc literaturoznawcy – niekoniecznie amerykaniści - zainteresowani twórczością Melville’a, którym przydać się może rzetelne, a nie wymagającego dodatkowych nakładów czasu i energii „wprowadzenie do melvillistyki”. Skorzystać z niego mogą także studenci filologii i kulturoznawstwa (szczególnie magistranci i dyplomanci), wykładowcy historii literatury amerykańskiej XIX wieku poszukujący materiałów do zajęć – oraz nie związani z uczelniami fascynaci pisarza. Takie założenia zdecydowały o podziale treści książki i sposobie ich przedstawienia.

Prolegomena otwiera rozdział zatytułowany Herman Melville w refleksji literaturoznawczej: przegląd stanowisk. Rysując swoistą „mapę melvillistyki współczesnej”, ta część pracy proponuje syntetyczny przegląd zróżnicowanych kierunków studiów nad Melvillem. Ich omówienie rozszerzone jest o moje komentarze dotyczące założeń wybranych, najistotniejszych moim zdaniem prac, które je reprezentują. Czytelnik znajdzie w tym rozdziale wiele sugestii lekturowych, które potencjalnie mogą wspomóc decyzje związane z doborem biblio- grafii przedmiotowej – bądź też stać się źródłem inspiracji dającej początek badaniom nowych obszarów melvillistyki.

Rozdział drugi – Młodość Melville’a w oczach biografów – stanowi opartą na najważniejszych opracowaniach biograficznych syntezę tego okresu w życiu twórcy, który poprzedzał jego poważną działalność pisarską. Zakładając, że literatura zakorzeniona jest w historii poprzez dyskurs biografii, rozdział ten dostarcza podstaw do takich hermeneutycznych działań, które przyjmują „fuzję horyzontów” jako punkt wyjścia do interpretacji dzieła literackiego – lub działań innych, wyrastających z poststrukturalnej świadomości, iż biografia jako tekst jest zawsze interpretacją ikony, a więc simulacrum podmiotu. Z punktu widzenia dydaktyka literatury powszechnej wartość tego rozdziału polega jednak głównie na tym, że treści w nim zawarte stanowić mogą rzetelną alternatywę dla poświęconych pisarzowi skrótowych not biograficznych, zawartych we wstępach do (nielicznych) przekładów jego dzieł oraz ograniczonych z natury rzeczy informacji podręcznikowych i encyklopedycznych.

Rozdział trzeci, Dziewiętnastowieczna Ameryka i inne konteksty interpretacyjne zawiera generalne omówienie specyfiki świata literackiego dziewiętnastowiecznej Ameryki oraz oferuje przegląd głównych idei estetycznych epoki. Konteksty ogólne uzupełniają informacje na temat lektur samego Hermana Melville’a (oparte na badaniach Mertona M. Sealtsa), co stanowić może podstawę dla studiów nad intertekstualnością jego dzieł lub synchronicznych badań porównawczych.

Rozdział czwarty, zatytułowany Melville w Polsce: zarys stanu badań, stanowi rozszerzoną wersję opublikowanego już artykułu pod tym samym tytułem i analizuje miejsce twórczości pisarza w polskiej przestrzeni kulturowej. Uzupełnia go pełna polska bibliografia melvillistyczna aż do roku 2007, zaprezentowana w rozdziale piątym. Pracę zamyka rozdział szósty, metaforycznie podsumowujący funkcjonujące we współczesnym obiegu naukowym wizje Melville’a-twórcy, zaś dopełnia ją bibliografia i indeks osobowy.

Oddając Czytelnikom Prolegomena, żywię nadzieję, iż w niewielkim chociaż stopniu okażą się dla nich przydatne. Być może w niedługim czasie pojawią się na polskim rynku wydawniczym opracowania znacznie bardziej wyczerpujące, być może ukażą się przekłady najlepszych biografii, być może powstaną nowe, oryginalne prace melvillistyczne, które uczynią tę książkę zbędną. Dziś jednak niniejsze wstępne opracowane może okazać się tym, które tymczasowo wypełni lukę w polskiej bibliografii naukowej i będzie inspirować rozwój polskich studiów nad dziełem i życiem jednego z najznakomitszych pisarzy XIX wieku.

Paweł Jędrzejko
Melville in Contexts
Prolegomena to Melvillean Studies
(Directions of Research — Biography — Culture)
bananaart.pl/exmachina/m-studio
sosnowiec-katowice-zabrze 2007
click to choose a bookstore

Summary

The impulse to write the present book came from a surprising discovery. In the course of my library research focused upon Herman Melville’s philosophical involvements, I realized that the Polish scholarly bibliography offers very little when it comes to Melville studies. Unlike the scholarship of the United States, Western Europe, Australia or the Far East, which, since the 1920s, has generated a vast array of works dedicated to the life and oeuvre of the author of Moby-Dick, Polish scholars, for reasons deserving a separate study, seem to have been mostly locating their Americanist interests elsewhere. In effect, Polish Melville studies are still a budding discipline, despite the fact that the writer himself has been a part of the Polish literary culture for over a century. So far, not a single Melvillean monograph has come out in Polish, no reliable biography is available to the Polish reader and, surprisingly, the list of Melvillean translations continues to be incomplete.

In writing this book, I was driven by the hope that the synthesis it offers might become the source of inspiration for Polish literary scholars and students of literature and culture and thus, trigger off processes leading to the filling of the yawning gap in the Polish Americanist bibliography. The present Prolegomena serve an ancillary function: the book collects information compiled on the basis of research carried out throughout the past century by numerous Melvilleans: literary scholars, biographers and historians alike, whose work is either completely unknown to the Polish reader—or its circulation is limited to a narrow group of specialists. And even those specialists—with few exceptions—have proven to be interested in Melville only marginally. Although the availability of literature today is incomparably higher than it used to be fifteen years ago, the principle of the vicious circle still seems to be operating: the shortage of translations and the modest critical and academic output of works dedicated to the writer appear to stem from insufficient stimulation of interest in the oeuvre of one of the most influential intellectuals of the 19th century. The successful complementation of Polish research in world literature with studies dedicated to Herman Melville seems to be conditioned by the intensity of efforts oriented toward the breaking of the vicious circle: efforts made by individual scholars who would invest their energy in the organization of Melville-related conferences, screenings of Melville-related films, the launching of Melville-related websites and publishing articles and books dedicated to Herman Melville — in Polish.

The synthesis offered here does not presume to replace or substitute works by eminent Melville scholars from all over the world: conversely, in response to the need for reliable information concerning the writer, the present book aspires to live up to its title by proposing a convenient starting point for further, in-depth research and by facilitating navigation in the ocean of existing approaches and trends in Melville Studies, especially in the USA. Potential addressees of these Prolegomena are scholars who have initial interest in Melville, but who might use a reliable introduction which would not involve an excessive energy expenditure, as well as students of literature (especially graduate and postgraduate students working on their dissertations), teachers of 19th century American literature seeking to complement their lectures with reliable material, and Melville fans, who might not be related to academia, but would nonetheless appreciate access to information on their beloved writer in their own language.

Bearing such assumptions in mind, the composition of this book seems to be justified. The book opens with a chapter dedicated to Herman Melville’s academic perceptions in the light of literary scholarship. It offers a synthetic reflection upon the paths of Melville studies to-date. The discussion of existing directions within the discipline is illustrated by a general presentation of exemplary works illustrating the characteristics of individual trends. In this chapter, the reader will find numerous suggestions for further reading, which may facilitate his or her decisions concerning the choice of the bibliography of the subject, or, possibly, inspire altogether new directions in Melville studies in Poland.

The second chapter, Melville’s Youth in the Eyes of his Biographers, is a synthesis of biographical research dedicated to the period of Melville’s life which preceded his serious career as a writer. Relying upon the assumption that literature may be studied as anchored in history through the discourse of biography, the chapter supplies foundations for hermeneutic acts assuming the “fusion of horizons” as the point of departure for interpretation. It also encourages readings rooted in the poststructural awareness that biography as text is always an interpretation of an icon, i.e. a discourse whose central protagonist is a simulacrum of a historical figure. A teacher of literature might appreciate the chapter as a reliable alternative to brief biographical notes included in introductions and afterwords to existing Polish translations of Melville’s novels and short stories, or to chapters dedicated to Melville in existing coursebooks of American literature, whose scope, inevitably, is limited to essential information only.

Chapter three, 19th Century America and Other Contexts for Interpretation, offers a general overview of the unique characteristics of the cultural arena of the 19th century United States. It presents a brief discussion dedicated to the central aesthetic and philosophical trends of the epoch. The overall information is further supplemented by the data concerning Melville’s reading (based on research carried out by Merton M. Sealts) which might provide a convenient starting point for investigations focused upon the intertextuality of Melville’s oeuvre and for synchronic comparative studies.

Chapter four, Melville in Poland: An Overview of Research, is an updated version of an already published article under the same title. It offers a general analysis of the fates of Melville’s oeuvre in the Polish cultural space as reflected in the Calendarium of Melvillean publications, which is presented in chapter five.

The book ends with chapter six, Instead of Conclusions, metaphorically summing up the existing visions of Herman Melville and his oeuvre in contemporary academic space and comes to its ultimate close with a list of bibliography (based on works cited) and an index of names. Presenting this book to the readers, I hope that the Prolegomena offered in it may, at least to some extent, prove useful. Soon, perhaps, the translations of best biographies of Herman Melville may become available in the Polish book market; soon studies of much greater scope may find their ways to the Polish libraries; soon original approaches to Melville may come into existence—all of which will inevitably render this book unnecessary and obsolete. Today, however, this introductory synthesis may prove to be efficient in temporarily filling in the void in the Polish scholarly bibliography and, as such, may potentially inspire Polish studies on the life and work of one of the most eminent thinkers and writers of the 19th century and of all time.

Paweł Jędrzejko
Melville in Kontexten
Prolegomena zu Studien zu Herman Melville
(Forschungsrichtungen — Biografie — Kultur)
bananaart.pl/exmachina/m-studio
sosnowiec-katowice-zabrze 2007
Buchhandel

Zusammenfassung

Die Anregung, dieses Buch zu schreiben, kam von einer überraschenden Entdeckung. Bei bibliografischen Nachforschungen zu Herman Melvilles Schaffen musste ich feststellen, dass sich polnische Literaturwissenschaftler wenig mit diesem Autor befasst hatten; im Gegensatz zu amerikanischen, westeuropäischen, australischen und sogar fernöstlichen Wissenschaftlern, die sich seit den 20-er Jahren vorigen Jahrhunderts mit dem Lebenswerk und der Biografie des für den westlichen Kulturkreis so bedeutenden Schriftstellers beschäftigten. Obgleich die Werke des Autors von Moby-Dick in Polen seit über hundert Jahren bekannt sind, gibt es keine Melvilles Monografie, sowie auch keine ernsthafte Biografie des Schriftstellers, geschweige denn wurde ein Versuch unternommen, seine gesamten Werke ins Polnische zu übertragen. Polnische Literaturwissenschaftler scheinen ihre amerikanistischen Interessen anderswo verankert zu haben, aus Gründen, die separat erforscht werden müssten, worauf ich hier verzichte.

Zum Schreiben dieser Arbeit ließ ich mich von der Hoffnung bewegen, dass die von mir angebotene Synthese polnische Literaturwissenschaftler und Philologiestudenten inspirieren und auch die in der polnischen Bibliografie der amerikanistischen Studien bestehende Lücke füllen kann. Die vorliegenden Prolegomena erfüllen eine „Dienstfunktion”. Sie umfassen nämlich in einem Band Informationen, die Arbeiten zahlreicher Forscher des Melvilleschen Schaffens (Literaturwisssenschaftler, Biografen und Historiker) entnommen wurden, dessen Texte in Polen entweder völlig unbekannt oder nur im engen Kreise der Fachleute, die sich sowieso, mit einigen wenigen Ausnahmen, nur am Rande für Melville und sein Schaffen interessieren, bekannt sind. Obwohl der Zugang zu verschiedenen literarischen Quellen viel leichter als z.B. vor 15 Jahren ist, scheint es, dass wir uns weiterhin im Teufelskreis bewegen: Der Mangel an Melvilles Übersetzungen und wissenschaflichen Beiträgen entspringt höchst wahrscheinlich dem noch nicht vorhandenen Interesse an dem einen der einflussreichsten Intellektuellen des 19. Jahrhunderts. Um die polnische Weltliteratur-Forschung in dieser Hinsicht zu vervollständigen, bedarf es einiger Maßnahmen, die dieses Interesse wecken und systematisch stimulieren könnten. Dazu gehört z.B. Organisieren von auf Melville bezogenen Konferenzen, Verfilmen von Melvilles Werken und seiner Biografie, Gestaltung von Internetseiten sowie auch Veröffentlichen wissenschaftlicher Abhandlungen und Artikel über Melville und sein Lebenswerk in polnischer Sprache.

Das Wesentliche an der hier angebotenen Synthese ist, dass sie die existierenden Arbeiten zu Melville nicht zu ersetzen versucht, sondern lediglich, um dem Bedürfnis nach sachlichen Informationen entgegenzukommen, das Wissen neu sortiert und einen soliden Ausgangspunkt für eingehende Studien schafft, sowie auch sich in der Menge der bereits vor allem in den USA vorhandenen Ansätze und Forschungsrichtungen zu orientieren hilft. Potentielle Adressaten des Buches sind Wissenschaftler, die bereits Interesse an Melvilles Werk haben, die aber eine solide und zeitsparende Einführung in die Melvilleschen Studien brauchen, bevor sie sich für ernsthafte Forschungsarbeit an dieser Thematik entscheiden; Philologiestudenten (besonders diejenigen, die an ihrer Magister- oder Doktorarbeit schreiben); Dozenten, die Vorlesungen zur Geschichte der amerikanischen Literatur des 19. Jahrhunderts halten, sowie auch Melvilles Bewunderer, die mit der Universität gar nicht verbunden sind, die jedoch im vorliegenden Werk Informationen über ihren Lieblingsautor in ihrer Muttersprache finden können. Diese Voraussetzungen rechtfertigen die Komposition des Buches. Die Prolegomena eröffnet das Kapitel Herman Melville im Lichte der Literaturwissenschaft — verschiedene Forschungsansätze. Es bietet eine Synthese der einzelnen Forschungsrichtungen mit konkreten Beispielen von bedeutendsten Werken, die sie vertreten. Der Leser findet in diesem Teil mehrere Anregungen zur weiteren Lektüre, die seine oder ihre Entscheidung im Hinblick auf die bibliografische Auswahl erleichtern oder auch zu einem neuen Ansatz in den Studien zu Melville führen können.

Das zweite Kapitel, Melvilles Jugend in den Augen seiner Biografen, handelt von der Zeit im Leben Melvilles, die seiner schöpferischen Tätigkeit vorausgeht, und stellt eine Synthese der bedeutendsten biografischen Werke über den Autor dar. Vorausgesetzt, dass die Literatur durch den biografischen Diskurs in der Geschichte verwurzelt ist, liefert dieses Kapitel eine Basis zu solchen hermeneutischen Handlungen, die „die Fusion der Horizonte” als den Ausgangspunkt für die Interpretation annehmen, oder zu solchen Auslegungen, die dem poststrukturellen Bewusstsein, das die Biografie als Text immer eine Interpretation der Ikone, also ein Simulacrum ihres Gegenstandes ist, entspringen. Der Didaktiker der amerikanischen Literatur kann in diesem Kapitel eine solide Alternative zu oberflächlichen biografischen Informationen, die in der Einführung zu wenigen Übersetzungen Melvilles Werke enthalten sind, oder zu ohnehin knappen Lehrbuchinformationen finden.

Kapitel 3, Das Amerika des 19. Jahrhunderts und andere Interpretationskontexte, bietet eine allgemeine Darstellung des literarischen Lebens in den USA des 19. Jahrhunderts sowie auch einen Überblick über die ästhetischen und philosophischen Trends der Epoche. Die generellen Informationen werden durch Angaben zu Herman Melvilles Lektüre ergänzt, die auf Forschung von Merton Sealts basieren, was eine Grundlage für Studien zur Intertextualität von Melvilles Werken oder zu synchronischen Vergleichsforschungen schafft. Das vierte Kapitel, Melville in Polen — Forschungsstand im Überblick, eine umfassende Version des bereits unter demselben Titel veröffentlichten Artikels, analysiert den Platz Melvilles in der polnischen Kultur. Es wird durch eine Zeittatfel der polnischen Bibliografie zu Melville bis zum Jahre 2006 ergänzt, die das fünfte Kapitel enthält. Das Buch endet mit dem Kapitel 6, einem metaphorischen Resümee der in der literaturwissenschaftlichen Welt präsenten Visionen von Melville als Schriftsteller, gefolgt vom Quellen- und Namenverzeichnis, das die Orientierung im Buch vereinfacht.

Während ich die Prolegomena in Leserhände überreiche, hege ich die Hoffnung, dass es in mindestens geringem Maße von Nutzen sein kann. Es ist möglich, dass es bald auf dem polnischen Büchermarkt umfassendere Werke gibt; vielleicht erscheinen auch Übersetzungen von den besten Biografien Melvilles; es kann sein, dass neue, originelle Studien herausgegeben werden, die diese Arbeit überflüssig machen werden. Vom heutigen Standpunkt aus kann jedoch die vorliegende Arbeit mindestens vorläufig die Lücke in der polnischen literaturwissenschaftlichen Bibliografie füllen und polnische Studien zum Werk und Leben eines der hervorragendsten Schriftstellers des 19. Jahrhunderts inspirieren.

Übersetzt von Maria dos Santos